2020-ci ildə Vətən müharibəsində əldə edilən tarixi zəfərdən sonra Azərbaycanın qarşısında duran ən mühüm vəzifə işğaldan azad edilmiş ərazilərin sürətli bərpası və məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarına təhlükəsiz qayıdışının təmin edilməsi oldu. Bu ali məqsədə xidmət edən "Böyük Qayıdışa dair Dövlət Proqramı" müstəqil Azərbaycanın tarixində icra edilən ən irimiqyaslı, strateji və sosial-iqtisadi əhəmiyyətli sənədlərdən biridir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin müvafiq Sərəncamı ilə təsdiq edilən və 2022-2026-cı illəri əhatə edən "Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinə Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı", Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının hərtərəfli inkişafını, habelə qlobal miqyasda postmünaqişə dövrü üçün unikal bərpa modelini özündə əks etdirir.
Proqram təkcə dağıdılmış binaların və infrastrukturların fiziki bərpasını deyil, bütövlükdə regionun iqtisadi, sosial, demoqrafik və mədəni potensialının dirçəldilməsini nəzərdə tutur. Əsas məqsəd – 30 ilə yaxın yurd həsrəti çəkən keçmiş məcburi köçkünlərin ən yüksək həyat standartları ilə təmin olunaraq dayanıqlı şəkildə öz evlərinə qayıdışını reallaşdırmaqdır. Rəsmi hədəflərə görə, I Dövlət Proqramının icrası yekunlaşana qədər, yəni 2026-cı ilin sonunadək 34 min 500 ailənin (təqribən 140 min nəfərin) azad edilmiş ərazilərə köçürülməsi planlaşdırılır.
Dövlət Proqramı çərçivəsində fəaliyyətlər dəqiq hesablanmış mərhələlərlə və bir neçə prioritet istiqamət üzrə həyata keçirilir. Report.az məlumat verir ki, bu prosesdə dünyanın ən qabaqcıl texnologiyalarından və idarəetmə təcrübələrindən istifadə olunur:
Ərazilərin Minalardan Təmizlənməsi: Təhlükəsiz qayıdışın təməl şərti ərazilərin minalardan və partlamamış hərbi sursatlardan tam təmizlənməsidir. Azərbaycan Respublikasının Minatəmizləmə Agentliyi (ANAMA) və digər güc strukturları müasir dronlar, minatəmizləyən maşınlar və xüsusi təlim keçmiş itlərin köməyi ilə bu prosesi sürətlə davam etdirir.
"Ağıllı Şəhər" və "Ağıllı Kənd" Konsepsiyası: Azad edilmiş ərazilərdə aparılan yenidənqurma işləri "ağıllı" və ekoloji cəhətdən təmiz yanaşmalara əsaslanır. Zəngilan rayonunun Ağalı kəndi bu konsepsiyanın uğurlu nümunəsi kimi tarixə düşüb və hazırda bu təcrübə digər yaşayış məntəqələrində də tətbiq edilir.
Müasir İnfrastruktur Nəhəngləri: Regionda beynəlxalq standartlara cavab verən avtomobil yolları (o cümlədən tarixi əhəmiyyət daşıyan Zəfər Yolu), dəmir yolu xətləri, habelə Füzuli, Zəngilan və Laçın beynəlxalq hava limanları inşa edilib. Bu infrastruktur həm də Zəngəzur dəhlizinin fəaliyyətə başlaması üçün mühüm tranzit rolunu oynayır.
Yaşıl Enerji Zonası: Qarabağ və Şərqi Zəngəzur rəsmi olaraq "Yaşıl enerji" zonası elan edilib. Su, günəş və külək enerjisi stansiyalarının inşası, regionun enerji tələbatının tamamilə bərpa olunan mənbələr hesabına ödənilməsi proqramın əsas hədəflərindəndir.
Böyük Qayıdış Dövlət Proqramı işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yalnız yaşayış binalarının tikintisi ilə kifayətlənmir, eyni zamanda əhalinin məşğulluğunun təmin edilməsi üçün güclü iqtisadi baza yaradır. Regiona həm yerli, həm də xarici investisiyaların cəlb edilməsi üçün unikal iqtisadi mühit formalaşdırılıb.
Güzəştlər və Sənaye Parkları: Ərazilərdə fəaliyyət göstərən sahibkarlar və investorlar dövlət tərəfindən genişmiqyaslı vergi və gömrük güzəştləri ilə təmin olunur. Onlar 10 il müddətinə mənfəət, əmlak, torpaq və sadələşdirilmiş vergilərdən azad ediliblər. Ağdam Sənaye Parkı və Cəbrayıl rayonunda yerləşən "Araz Vadisi İqtisadi Zonası" Sənaye Parkı fəaliyyətə başlayaraq onlarla rezidenti özündə birləşdirib. Burada yaradılan istehsalat müəssisələri qayıdan əhalinin daimi iş yerləri ilə təmin olunmasında həlledici rol oynayır.
Kənd Təsərrüfatı və Turizm Potensialı: Regionun iqtisadi drayverləri kimi kənd təsərrüfatı və turizm çıxış edir. Minalardan təmizlənmiş münbit torpaqlar əkin dövriyyəsinə qaytarılır, maldarlıq, arıçılıq və bağçılıq inkişaf etdirilir. Şuşa şəhərinin mədəni paytaxt elan edilməsi, Kəlbəcər və Laçının termal suları və təbiəti yaxın gələcəkdə regionu beynəlxalq turizm mərkəzinə çevirəcək.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzur təkcə təbii sərvətləri ilə deyil, həm də tarixi-mədəni abidələri ilə zəngindir. İşğal dövründə erməni vandalizminə məruz qalmış məscidlər, kilsələr, muzeylər və tarixi türbələr Heydər Əliyev Fondu başda olmaqla dövlət qurumları tərəfindən ilkin memarlıq üslubuna uyğun olaraq bərpa edilir. Paralel olaraq, gələcək nəsillərin inkişafı üçün təhsil və səhiyyə infrastrukturu yenidən qurulur. Qarabağ Universiteti kimi möhtəşəm layihələrin həyata keçirilməsi, regionun həm də elm və təhsil mərkəzi kimi formalaşmasına xidmət edir.
Böyük Qayıdışın ən həssas və qürurverici mərhələsi vətəndaşların öz yurdlarına geri dönməsidir. Köçürülmə prosesi könüllülük prinsipi əsasında, ləyaqətlə və mərhələli şəkildə davam edir. Şuşa, Füzuli, Laçın, Cəbrayıl şəhərlərinə, həmçinin Zabux, Sus, Talış və digər onlarla kəndə əhalinin köçürülməsi "Böyük Qayıdış"ın kağız üzərində deyil, reallıqda sürətlə icra edildiyini bütün dünyaya nümayiş etdirir. Köçürülən ailələr dövlət tərəfindən tam təmirli, müasir məişət avadanlıqları ilə təchiz olunmuş fərdi evlər və mənzillərlə təmin olunurlar.
"Böyük Qayıdış" təkcə Azərbaycanın daxili məsələsi deyil, həm də dünya təcrübəsində analoqu olmayan bir bərpa modelidir. Heç bir xarici maliyyə yardımı olmadan, dövlətin daxili resursları hesabına belə qısa müddətdə nəhəng quruculuq işlərinin aparılması Azərbaycanın gücünü, iqtisadi potensialını və siyasi iradəsini sübut edir.
Böyük Qayıdışa dair Dövlət Proqramının uğurla icrası Cənubi Qafqaz regionunda sülhün, təhlükəsizliyin və əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bu proqram sayəsində xarabalıqlardan qurtularaq Azərbaycanın ən inkişaf etmiş, çiçəklənən və müasir guşəsinə çevrilməkdədir.
Bakı 10° C
