Əli Ərdəşir Laricani (fars. علی لاریجانی) — görkəmli İran dövlət xadimi, filosof, diplomat və XXI əsrdə İslam Respublikasının ən nüfuzlu siyasətçilərindən biridir. Rekord müddətdə – 12 il (2008-ci ildən 2020-ci ilə qədər) İran parlamentinin (Məclisinin) sədri postunu tutaraq, o, radikal elitalar və islahatçılar arasında balans tapmağı bacaran mahir müzakirəçi və mötədil mühafizəkar kimi nüfuz qazanıb.
2026-cı ilin reallıqlarında, son prezident seçkilərində iştirakdan kənarlaşdırılmasına baxmayaraq, Laricani Tehran siyasətində ən mühüm "kölgə" fiquru olaraq qalır və İranın Məsləhət Şurası vasitəsilə strateji qərarlara təsir göstərir.
Əli Laricani 1957-ci ildə şiələr üçün müqəddəs olan Nəcəf şəhərində (İraq) tanınmış ayətullah Mirzə Haşim Amulinin ailəsində anadan olub. Nüfuzlu dini-siyasi Laricani klanına mənsub olması (qardaşları da məhkəmə sistemində və hökumətdə yüksək postlar tutublar) onun karyerasını böyük ölçüdə əvvəlcədən müəyyənləşdirdi.
Maraqlıdır ki, Laricani təhsilinə görə geniş dünyagörüşünə malik intellektualdır. O, Şərif Texnologiya Universitetini "kompüter elmləri və riyaziyyat" ixtisası üzrə fərqlənmə diplomu ilə bitirib, daha sonra isə Tehran Universitetində qərb fəlsəfəsi üzrə doktorluq dərəcəsi alıb.
Onun siyasi yolu İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun (SEPAH) sıralarında başlayıb. 1990-cı illərdə mədəniyyət naziri postunu tutub, daha sonra isə bütöv bir onillik ərzində dövlət teleradio şirkətinə (IRIB) rəhbərlik edib.
Laricani 2005–2007-ci illərdə İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi olarkən xüsusi beynəlxalq şöhrət qazandı. Məhz o, İranın nüvə proqramı üzrə Qərblə əsas müzakirəçi kimi çıxış edirdi. Radikal prezident Mahmud Əhmədinejaddan fərqli olaraq, Laricani incə diplomatiyaya üstünlük verirdi ki, bu da sonda prezidentlə ideoloji fikir ayrılıqları səbəbindən onun istefasına gətirib çıxardı.
2008-ci ildə Əli Laricani İslam Şurası Məclisinin sədri seçildi. Bu vəzifədə o, özünü kompromis ustası kimi göstərdi.
Laricaninin parlamentdəki əsas tarixi nailiyyəti 2015-ci ilin məşhur nüvə sazişi olan Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planını (JCPOA) dəstəkləməsi oldu. Radikal mühafizəkarların şiddətli müqavimətinə baxmayaraq, Laricani öz nüfuzundan və Ali Lider Əli Xameneinin gizli dəstəyindən istifadə edərək, razılaşmanı cəmi 20 dəqiqə ərzində parlamentdən keçirə bildi. Bu hadisə onun dağıdıcı iqtisadi sanksiyaların aradan qaldırılması naminə Qərblə dialoqa hazır olan "praqmatik" statusunu möhkəmləndirdi.
Laricaninin 2020-ci illərdəki siyasi taleyi İran hakimiyyətinin transformasiyasının parlaq illüstrasiyasına çevrildi. 2021-ci il prezident seçkilərində, daha sonra isə 2024-cü ildəki növbədənkənar seçkilərdə namizədliyini irəli sürsə də, hər iki dəfə Konstitusiyaya Nəzarət Şurası tərəfindən gözlənilmədən diskvalifikasiya edildi.
Bu çapda bir siyasətçinin buraxılmaması İranda daxili siyasi kursun sərtləşməsi ilə izah olunurdu. Ultramühafizəkar qanad Laricanini islahatçılar düşərgəsinə (xüsusən də sabiq prezident Həsən Ruhaniyə) çox yaxın və beynəlxalq arenada güzəştlərə çox meylli hesab edirdi.
Bununla belə, 2026-cı ilə qədər Laricani siyasi orbiti tərk etməyib. Siyasi Məsləhət Şurasının üzvü kimi o, Ali Liderin məsləhətçisi qismində çıxış edir. Yaxın Şərqdəki ən mürəkkəb geosiyasi vəziyyət və davam edən iqtisadi təzyiq şəraitində Laricaninin praqmatik təcrübəsinə Tehran hakimiyyətinin kuluarlarında yenidən ehtiyac yaranıb.
Azərbaycan üçün Əli Laricani fiquru həmişə xüsusi maraq kəsb edib. Spiker olduğu illərdə o, dəfələrlə Bakıya rəsmi səfərlər edib, ikitərəfli iqtisadi və mədəni əlaqələrin gücləndirilməsi tərəfdarı kimi çıxış edib.
Laricani İran isteblişmentindəki bəzi radikal elementlərlə müqayisədə Azərbaycan Respublikasına münasibətdə ənənəvi olaraq daha ölçülüb-biçilmiş və diplomatik ritorikaya sadiq qalıb. O, nəqliyyat dəhlizlərinin (xüsusən də "Şimal-Cənub" layihəsinin) inkişafını fəal şəkildə dəstəkləyərək iki xalqın tarixi və dini ümumiliyini vurğulayırdı. Bu gün Bakı və Tehran Cənubi Qafqazda regional təhlükəsizliyin yeni konturlarını qurduğu bir vaxtda, Laricani kimi siyasətçilərin memarı olduğu ölçülüb-biçilmiş yanaşma ikitərəfli dialoq üçün mühüm təməl rolunu oynayır.
Bakı 8° C
